Bunjevačke studije
Bunjevačke studije obuhvataju pregled literature i razmatranja na osnovu kojih istraživački postupak nastoji da sistematski obuhvati predmet istraživanja – u našem slučaju to su Bunjevci – i da nađe odgovore na pitanja (problem) oko kojih u nauci nema saglasnosti. Savremena društvena nauka se oslanja na okvir izlaganja rezultata studija koji olakšava sporazumevanje među istraživačima. Taj okvir je dat u nastavku i prema njemu se, na stranici “Bunjevačkih studija”, prezentiraju odgovarajući rezultati izučavanja. (Crni normal tekst su citirani materijali.)
1.Postavljanje bunjevačkog pitanja
2.Pojmovno-teorijski pristup Bunjevcima
3.Metodi istraživanja i argumentacije
4.Naučna znanja o Bunjevcima
5.Diskusija
6.Bibliografija
——————————————————————————————————
1.Postavljanje bunjevačkog pitanja
Istorija i savremeni položaj bačkih Bunjevaca nisu usamljeni izuzetak. Naprotiv. Niz evropskih malih naroda, na područjima na kojima su tokom 19 i 20 veka stvorene savremene države-nacije, dele zajedničke osobenosti. Neki od ovih naroda bili su, i još uvek su, predmet opsežnih naučnih istraživanja. Istraživački pristupi i rezultati saznanja, do kojih su ova naučna pregnuća dospela, osvetljavaju put koji vodi ka naučnom znanju o Bunjevcima.
Na početku naših bunjevačkih studija, komparativno (upoređujuće) izučavanje uzorka literature o dva, kod nas skoro nepoznata, mala evropska naroda – Lemka (Karpatskih Rusina) i Pomaka (Bugarskih muslimana), daje istraživački okvir u kojem se može nazreti povezani skup faktora koji su doprineli savremenom položaju Bunjevaca kao malog ugroženog naroda. U ovom izučavanju opšti je kriterijum izbora studijske literature – nepristrasni naučni pristup autora sa jasnim kritičkim stavom prema nacionalističkim ideologijama koje su davale “opravdanje” primeni devetnaestovekovnog državotvornog principa: “jedna nacija, jedan jezik, jedna kultura”.
Nacionalno pitanje Lemka – Karpatskih Rusina (the Lemko question)
Istorija i razvoj Karpatskih Rusina – Lemka, ima niz dodirnih tačaka sa istorijom i razvojem Bunjevaca. Posebno je značajna fragmentacija, nacionalno rastakanje Lemka pod uticajem država-nacija u čije granice su pojedini delovi ovog naroda dospevali tokom poslednjih vekova. Danas narod Lemka većinom živi u dve države – u Poljskoj i u Ukrajini. Ove ove države nastoje da dokažu opravdanost nacionalnog razvoja Lemka kao Poljaka ili kao Ukrajinaca. Deo naroda Lemka nastoji da sačuva svoj tradicionalni Lemko-identitet. U ovom procesu razvoja nacionalnog pitanja Lemka imaju ulogu i religijske organizacije (Pravoslavna i Grko-Katolička crkva).
U nastavku je prevod članka:
“The Lemkos as a Micro Ethnic Group” written by Paul J. Best
(“Lemki kao mikro etnička grupa” napisao Paul J. Best),
June-July 1990
Carpatho-Russyn Studies Group
Political Science Department
Southern Connecticut State University
New Haven CT 06515 USA
Tokom bezbrojnih vekova planine jugoistočnog ugla današnje Poljske naseljavao je narod koji je, svi posmatrači se slažu, govorio jedan Istočno slovenski jezik, koristio jednu verziju Ćirilice, koji je pripadao Istočnom ogranku hrišćanstva i koji je koristio jednu verziju Vizantijskog rituala u crkvenoj službi. Teritorija koju taj narod naseljava formira tanak izduženi trougao sa istočnom osnovicom na reci Oslawa i sa zapadnim vrhom u tački na reci Dunajec, južno od Krakowa. Ova zemlja, na severnoj padini Karpata, obuhvata Sadecke Beskide, Niske Beskide i zapadni obod planina Bješčada i različito je nazivana kao Lemkowszczyzna (Lemkovščizna, Poljski), Lemkivshchyna (Lemkivščina, Ukrajinski), Lemkovyna (Lemkovina, lokalno) ili Prikarpatska Rus a narod iz tog područja poznat je kao Lemki.(1)
U 1944-1946 veliki deo preživelog stanovništva bio je “evakuisan” u Sovjetsku Ukrajinu i u proleće i leto 1947 ceo region bio je raseljen (preostali starosedelački narod poslan je u izbeglištvo u severnim i zapadnim teritorijama posleratne Poljske (u takozvanoj “Akciji Visla”), i razoren radi iskorenjivanja Ukrajinske ustaničke Armije (UPA), koja se borila protiv Poljske narodne Armije, radi onemogućavanja bilo kakve podrške koju je ona imala u regionu. Područje je proglašeno “zonom slobodne varte”. Posle 1956 neki Lemki mogli su da se vrate kući i od tog vremena, nasuprot administrativnim merama preduzetim da se to spreči, odvijao se postepeni tok povratnika u ovo područje, koje je u međuvremenu dodeljeno uglavnom poljskim naseljenicima iz ravnica. Do dandanas traje diskusija među stručnjacima kao i ljudima sa terena (lay-people) o tome ko su Lemki i gde spadaju u široj Slovensko-etničkoj šemi u Istočnoj Evropi. Ekstremna gledišta se kreću u rasponu od označavanja Lemka kao “izgubljenog plemena Poljaka” (gledište izneto u 1930-tim godinama) i kao VelikoRusa, čistih i jednostavnih (gledište koje se našlo u regionu posle Drugog svetskog rata).
Problem je u tome što nije moguće jasno klasifikovati Lemke: da li su oni vrsta plemena, narod (folk), etnička grupa (mikro-etnička grupa), religijska grupa, ili nacija?
U akademskoj zajednici možemo otkriti četiri pristupa u diskusiji o Lemko zagonetki. Oni mogu da se utvrde, na uprošćen način, kao poljski, ukrajinski, karpato-rusinski i religijski pristup.
Poljski pristup
Položaj Lemka u Poljskoj nije nepoznat poljskoj publici i štampa ne tako često objavljuje male napise o Lemko pitanju, na primer članak Maćeja Kozlowskog “Lemkowskie Lasy: Spor o Sprawiedliwosc (Šume Lemka: Spor o pravdi) koji se pojavio u krakovskom katoličkom nedeljnom časopisu Tygodnik Powszechny u maju 1989. Poljske akademske publikacije su uglavnom iz područja antropologije/sociologije (etnologije). U kategoriji radova obima knjige zapažena su tri rada publikovana u 1960-tim od strane Wydawnictwo Literackie iz Krakowa, “Nad Rzeka Ropa” (Na reci Ropa) koja je pružila preko 1500 stranica materijala o središnjem delu Lemko područja – regionu Niski Beskidi. U 1974 poznati poljski sociolog Andrzej Kwilecki objavio je svoj rad “Lemkowie: zagadnienie migracji i asymilacji (Lemki: Problemi migracije i asimilacije)” u kojem je utvrdio da Lemki deportovani na zapadne i severne teritorije Poljske, nestaji u široj poljskoj kulturi i etničkoj zajednici.
U 1983 PTTK (Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze – Poljska asocijacija za turizam i upoznavanje zemlje) orgaizovala je simpozijum o Lemkima. Radovi ove konferencije publikovani su u 1987 kao “Lemkowie: kultura-sztuka-jezyk” (Lemki: kultura-umetnost-jezik) u knjizi od 170 stranica materijala u devet poglavlja sa diskusijama o jeziku, crkvenoj umetnosti, nazivima mesta i arhitekturi.
Bila je čak šestomesečna izložba o materijalnoj kulturi Lemka u Novom Sonču (videti katalog od 50 stranica “Lemkowie: Muzeum Okregowe w Nowym Saczu. Galeria Dawna Synagoga. Luty-Czerwiec 1984″) (Lemki: Regionalni Muzej u Novom Sonču – Galerija u ranijoj sinagogi, februara-avgusta, 1984).
Opšta je tendencija “poljskog” tretiranja pitanja Lemka da se Lenki vide da spadaju u poljski “Lebensraum” (životni prostor), iako kao krajnje periferna grupa ali nekako još uvek kao “Poljaci”.
Ukrajinski pristup
Ukrajinski pristup je otvoreno direktno suprotan – ovi ljudi su Ukrajinci, i tačka. U najgorem slučaju oni su vrsta ukrajinskog planinskog plemena, u najboljem slučaju integralni deo politički svesne Ukrajinske nacije. Svako gledište koje od toga odstupa je “još jedan pokušaj nametanja ukrajinskim studijama koncepta regionalizma, negiranja postojanja temeljnog trenda prema sve-ukrajinskom identitetu.” (2)
Poseban mesečni časopis kao podrška ukrajinske stvari, “Golos Lemkivschchyni” (Glas Lemkovštine) objavljen je kod izdavača Yonkers-a, New York.
Kako se može pretpostaviti nekoliko organizacija koje okupljaju veterane Ukrajinske ustaničke Armije (UPA) takođe podržava ukrajinsko gledište - videti na primer bilo koji od svezaka “Litopys” (vrsta godišnjaka) objavljen u Torontu ili rad “The Lemkos in the Ukrainian National Movement during and after WW II,” (Lemki u ukrajinskom nacionalnom pokretu tokom i posle Drtugog svetskog rata), članak prezentovan na 20toj Nacionalnoj konvenciji Američkih udruženja za unapređivanje Slavističkih studija (AAASS), 1988 knjiga od 93 stranice.
Karpatsko-Rusinsko gledište
Mase Lemka, za sebe, na početku ili u 20-tom veku, retko imaju stav o nacionalnim pitanjima. Ljudi znaju da su bili “lokalni starosedeoci” (“tutejszy”, ovdašnji, na poljskom), i nisu bili za to da budu naterani u rusofilski ili ukrajinofilski tabor. Ako je postojala neka orijentacija, to je bilo prema Vizanvijsko-slavenskom svetu uopšte (starorusinsko gledište – videti sledeći odeljak) ali ne prema posebnoj naciji.
Ova “separatistička” tendencija nastavlja se do današnjih dana, i pored nekih defetizama prema Ukrajinskom taboru, a izjašnjeni pristalica ovog stanovišta, u nešto širem kontekstu, je professor Paul Robert Magocsi, šef katedre Ukrajinskih studija na Univerzitetu u Torontu – situacija koja užasava neke Ukrajince.
Termin Lemko i Lemkovyna postali su popularni među Lemkima tek u 20-tom veku, iako je sigurno da se “Lemko” javlja u istorijskim dekumentima već 1834 godine. Lemki mogu da se postave u isti red sa Ukrajincima i Poljacima kako to čini Magocsi u svom članku “Nation-Building or Nation-Destroying?, Lemkos, Poles and Ukrainians in Contemporary Poland” (Izgradnja nacije ili uništavanje nacije?, Lemki, Poljaci i Ukrajinci u savremenoj Poljskoj), također izložen na spomenutoj AAASS Konvenciji. (3)
Magocsi, koji je u principu pisao o Istočnim Slovenima Vizantijskog-istočnog obreda na južnom pobrđu Karpata (Pri-Karpatska Rutenija), u Austro-Ugarskoj i Čehoslovačkoj, je mišljenja da Karpatsko-Rusinska grupa postoji i koja ne pripada ni Slovacima, ni Ukrajincima, ni Poljacima (najmanje Rusima). Radi podrške tog gledišta on je napisao:
“The Shaping of a National Identity: Subcarpathian Rus’. 1848-1948″ (Cambridge: Harvard University Press, 1978) Pp. 640. (Oblikovanje nacionalnog identiteta: Podkarpatska Rus)
“Our People: Carpatho-Rusyns and their Descendants in North America” (Toronto: Multicultural History Society, 1984) Pp.160. (Naš narod: Karpatski Rusini i njihovi potomci u Severnoj Americi)
On je takođe osnovao Karpatsko-Rusinski Istraživački Centar koji je objavio nekih 31 naslova, među kojima su njegovi:
Let’s Speak Rusyn: Presov Region Edition (Govorimo Rusinski: izdanje za region Prešova) i
Let’s Speak Rusyn: Transcarpathian Edition (Govorimo Rusinski: Transkarpatsko izdanje) [oba sa 106 stranica];
Carpatho-Ruthenica at Harvard-A Catalog of Holdings (Karpatska Rutenika na Harvardu – Katalog zbirki); i
Carpatho-Rusyn Studies: An Annotated Bibliography 1975-1984. (Karpatsko-Rusinske studije: Anotirana bilbiografija).
Istraživački Centar publikuje kvartalni časopis “Carpatho-Rusyn American” (Karpatsko-Rusinski Amarikanac), tokom 13 godina i sada prikuplja novac za osnivanje Katedre Karpatsko-Rusinskih Studija na nekon uglednom Severnoameričkom univerzitetu.
Postoji odjek ovih aktivnosti u Poljskoj koji se zapaža kod “Lemkovyna” folklorne pevačke i plesne grupe, kod “Lemkivske Vatre” višednevnog skupa koji se održava krajem jula tokom poslednjih osam godina u regionu Niskih Beskida, i u nastojanju da se reguliše jezik Lemka putem izrade rečnika i gramatike.
Religijsko gledište
Najogorčenije bitke za pridobijanje Lemka vođene su na polju religije. U ranim modernim vremenima borba između pravoslavaca i grko-katolika (to jest, Vizantijsko-slovenskih hrišćana različitih organizacionih uverenja) bila je posebno jaka na području Lemka (videti Marian Bendza “Prawoslawna Diecezja Przemyska w latach 1596-1681 (Pravoslavna Dijeceza u Pšemislu u godinama 1598-1681) (Warsaw: Chrzescijanska Akademia Teologiczna, 1982. 267 pages). Na početku 20tog veka Pravoslavna propaganda je bila orijentisana ka Moskvi i Caru ali taj direktni “moskofilizam” ugasio se sa narastanjem Sovjetske Rusije. Međutim, Poljska autokefalna pravoslavna crkva, koja je postojala od 1921, podržavala je pravoslavnu orijentaciju između dva rata. Tokom istog perioda Ukrajinska (kasnije “Grčka”) katolička crkva (tzv. Unijatska crkva) sa svojim rukovodstvom u Ljvovu podržavala je katolicizam vizantijsko-slavonskog obreda.
Posle Drugog svetskog rata Ukrajinska katolička crkva bila je ukinuta od strane Sovjeta unutar novih granica SSSR. U Poljskoj ova crkva, njeni obredi i njeni vernici bili su potisnuti u pravni zaborav gde su nastavili da borave. Grkokatolički sveštenici i kapele postoje ali pod nadzorom Latinsko-katoličke crkve. Međutim, činodejstvovanje biskupa za Ukrajinske katolike u Poljskoj u 1989 pokazalo se da predstavlja najavu obnove te crkve. Mnoge crkve Lemka bile su razorene posle 1947, ali neke su korišćene za latinske obrede i nekoliko je kasnije obnovljeno i bile su preuzete od strane Poljske pravoslavne crkve. Postojanje neke vrste stranog ne-latinskog hrišćanstva u južnoj Poljskoj ponekada je pominjano u manjim publikacijama “poljske” orijentacije kao što su:
Sztuka Cerkiewna ze zbiorow Muzeum w Lancucie (Crkvena umetnost iz kolekcije Lancut muzeja) (Bydgoszcz: Museum Okregowe 1985) Pp. 50. [Postoji virtuelna nepoznata kolekcija posebno Lemko ikona u Lancut Palace muzeju – kolekcija nije prikazana turistima]
Ikony ze zbiorow Muzeum Okregowego w Przemyslu (Ikone iz kolekcije Regionalnog muzeja u Pšemislu) (Krakow: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1981) 50 ploča.
Ryszard Brykowski, “Lemkowska drewniana architektura cerkiewna w Polsce, na Slowacji i Rusi Zakarpackiej” (Drvena crkvena arhitektura Lemka u Poljskoj, Slovačkoj i Zakarpatskoj Ruteniji) (Wroclaw: Ossolineum, 1986 Pp. 354) [Naslov koristi donekle prošireni termin “Lemki” – verovatno više odgovara izraz “Karpato-Rusinski”)
Poljski jezik razlikuje termine “kosciol” i “cerkiew”, prvi se odnosi na Zapadni (bilo protestantski ili katolički) dok drugi označava Katolički ili Pravoslavni (vizantijski) obred. U prevodu na engleski termin “Cerkiew” se skoro uvek poistovećuje, na mapama, u ilustracijama ili sažecima, kao “pravoslavna crkva” – postojala je zabrana protiv priznavanja da postoje grčke (vizantijskog obreda) katoličke zgrade sve do ukidanja cenzure u proleće 1990 godine.
U međuratnom periodu neobična i “separatistička” priroda Lemko naroda izazvala je pometnju u planinama, kada je Ukrajinski katolički biskup Przemysla Josafat Kocylowski pokušao promeniti lokalne ljude u svesne Ukrajince slanjem mladih, neoženjenih, obrijanih sveštenika u župe i sela sa menjanjem rituala u nekim ključnim mestima. Njegove akcije su bile ispunjene “verskim ratom” u kojem su neka sela (oko 40) oterala pridošlice i pozvala oženjene, bradate, pravoslavne sveštenike koji su tačno sledili stare načine obreda. Vatikan se toliko uznemirio da je devet zapadnih dekanata Peremyske biskupije, sa više od stotinu župa s 130.000 vernika, dodelio i formirao Apostolsku administraciju pod upravom administratora koji je imao kvazi-biskupska ovlašćenja. (videti “Shematizm Greko-Katolitskogo Dukhoven’stva Apostol’skoi Administratsii Lemkovshchini (Šema Grkokatoličkog klera apostolske administracije Lemkovščine) publikovano 1936 u Poljskoj i ponovo izdano u Stamfordu, Connecticut, 1970 od strane Ukrajinskog Muzeja i Biblioteke.
Sada je Poljska autokefalna Pravoslavna crkva najviše javno aktivna u području Lemka, posebno posle uspostavljanja pravoslavne dioceze Peremysl-Nowy Sacz pod biskupom Adamom u Oktobru 1983. No, Ukrajinski katolici su obnovili nekoliko crkava u tom području.
Lemki, bilo u regionu ili izvan njega, ako su religiozni, pohađaju ili Grčku (Ukrajinsku) katoličku ili pravoslavnu službu; dakle crkve Istočnog (vizantijskog) obreda. Sve u svemu, ako isključimo korišćenje pojma “pleme”, koje ima pogrdno značenje u evropskom kontekstu, možemo svakako koristiti jedan od ne-precizno definiranih socioloških pojmova kao što su etnička skupina ili mikro-etnička grupa da bismo opisali Lemke. Ovo je sigurno temeljni pojam; (4) da li će se, na većoj geografskoj razmeri, Lemki prikloniti Karpato-Rusynskoj identifikaciji nije jasno, iako je mišljenje pisca ovog članka da će većina Lemka priznati da imaju sunarodnike u Slovačkoj i SSSR-u (Ukrajini).
Skok od Karpatskih Rusina ka Ukrajincima je problematičan za mnoge Lemke i nasuprot ukrajinskim željama, čini se da će znatan deo trenutno živih Lemka odbiti povezivanje sa ukrajinskom nacijom.
Napomene:
(1) Planine istočno od Reke Oslawe do sovjetske (ukrajinske) granice – pravi poljski Bješčadi – bili su nastanjeni grupom naroda zvanih “Bojki” koji su takođe deportovani. Ova grupa je u srodstvu sa Lemkima ali nije razmatrana u ovom članku.
(2) Dopis Naučnog društva Ševčenko iz grada Njujorka piscu ovog članka, Juni 7, 1982.
(3) Panel sesija naslovljena “Etno-kulturno preživljavanje u pograničnim regionima” bila je organizovana od strane pisca ovog članka novembra 1988 u okviru AAASS konvencije u Honoluluu, na kojoj su saopšteni radovi Potichnyj-a i Magocsi-a.
(4) Mikro-etnička grupa – termin korišćen od strane Feliksa Gross-a u njegovoj “Ethnics in a Borderland; an Inquiry into the Nature of Ethnicity (Westport, CT: Greenwood Press, 1978) (Etnici u pograničnom pojasu: istraživanje o prirodi etniciteta)”, studiji o Italijansko-Slovenačkoj granici između Jugoslavije i Italije. Ona je definisana kao grupa od manje od pola miliona ljudi koja čuva svoju posebnost tokom dugog vremenskog perioda okružena većom privlačnom kulturom.
Opšta bibliografija
Izostavljeno; videti na URL: http://www.lemko.org/lih/intro.html
2.Pojmovno-teorijski pristup Bunjevcima
3.Metodi istraživanja i argumentacije
4.Naučna znanja o Bunjevcima
5.Diskusija
6.Bibliografija